Lilie

Substancja toksyczna

nieznana substancja nefrotoksyczna (cała roślina i pyłek)

Lilie prawdziwe (Lilium) i liliowce (Hemerocallis) zawierają substancję silnie toksyczną dla nerek kota. Jej dokładna budowa chemiczna pozostaje nieznana. Badania potwierdziły, że toksyna rozpuszcza się w wodzie. Dlatego zagrożeniem są nie tylko liście i kwiaty, ale również pyłek oraz woda z wazonu. Nie ustalono zawartości czystej toksyny w poszczególnych częściach rośliny w mg/g ani mg/100 g. Nie istnieje również swoista odtrutka neutralizująca jej działanie. Już niewielki kontakt z rośliną może doprowadzić do ciężkiego zatrucia.

Po dostaniu się do organizmu kota toksyna atakuje przede wszystkim komórki kanalików bliższych w nerkach. Powoduje ich obumieranie, czyli ostrą martwicę kanalikową. W uszkodzonych komórkach dochodzi do obrzęku mitochondriów i zaburzeń gospodarki energetycznej. Obumarłe komórki mogą zatykać kanaliki nerkowe. Jednocześnie część przesączu przedostaje się przez uszkodzony nabłonek do otaczających tkanek. W rezultacie pogarsza się filtracja krwi, wzrasta stężenie mocznika i kreatyniny, a nerki stopniowo tracą zdolność prawidłowej pracy.

U kotów zatrucie może prowadzić również do uszkodzenia komórek trzustki i ostrego zapalenia trzustki. Początkowo błona podstawna kanalików nerkowych może pozostawać nienaruszona, co daje możliwość regeneracji po skutecznym leczeniu. Nie ustalono, jak szybko organizm kota usuwa samą toksynę. Wiadomo jednak, że uszkodzenie nerek może postępować nawet wtedy, gdy pierwsze objawy ustąpią. U psów Lilium i Hemerocallis nie powodują takiej martwicy nerek. Mogą natomiast podrażniać przewód pokarmowy i wywoływać przemijające wymioty lub luźny stolec.

Objawy zatrucia

• Intensywne wymioty, czasem z fragmentami rośliny
• Nadmierne ślinienie
• Utrata apetytu
• Nagła apatia i ospałość
• Przejściowe osłabienie lub ustąpienie wymiotów
• Zwiększone pragnienie
• Oddawanie większej ilości moczu
• Postępujące odwodnienie
• Nawrót silnych wymiotów i skrajne osłabienie
• Zmniejszenie ilości oddawanego moczu lub całkowity bezmocz
• Drżenia mięśniowe, drgawki i zaburzenia oddychania
• Śpiączka

Pierwsze objawy zatrucia lilią u kota pojawiają się zwykle w ciągu od 1 do 3 godzin od kontaktu z toksyną. Zauważysz intensywne wymioty, ślinotok, brak apetytu i ospałość. Między 6. a 12. godziną wymioty mogą osłabnąć lub całkowicie ustąpić. Nie oznacza to wyzdrowienia. W nerkach nadal postępuje uszkodzenie komórek. Między 12. a 24. godziną pojawiają się zwiększone pragnienie, wielomocz i odwodnienie. Od 24. do 48. godziny narasta stężenie kreatyniny, mocznika i fosforu we krwi. Mogą powrócić silne wymioty oraz znaczne osłabienie.

Między 36. a 72. godziną zatrucie może przejść w fazę skąpomoczu i bezmoczu. Sprawdź kuwetę. Brak moczu przez ponad 12 do 24 godzin, połączony z apatią i brakiem apetytu, oznacza bezpośrednie zagrożenie życia. Mogą wystąpić zaburzenia stężenia potasu, hipotermia, duszność, drżenia mięśni, drgawki i śpiączka. U nieleczonych kotów zgon następuje zazwyczaj między 3. a 7. dobą. Przyczyną może być zatrzymanie akcji serca, obrzęk płuc lub powikłania mocznicy. Nie czekaj na rozwój objawów.

Co robi weterynarz

Jeśli kot zjadł lilię, zlizał pyłek lub pił wodę z wazonu, natychmiast jedź do całodobowej lecznicy weterynaryjnej. Lekarz dobiera postępowanie do czasu od ekspozycji, ilości spożytego materiału i stanu zwierzęcia. Gdy od spożycia minęło mniej niż od 2 do 4 godzin, może wywołać wymioty odpowiednim lekiem. W wybranych przypadkach wykonuje płukanie żołądka. Po opróżnieniu żołądka może podać węgiel aktywowany w dawce od 1 do 2 g/kg masy ciała. Jeśli na sierści znajduje się pyłek, personel usuwa go podczas kąpieli, zabezpieczając kota przed wylizywaniem. Nie próbuj samodzielnie wywoływać wymiotów wodą utlenioną ani solą. Nie podawaj mleka ani oleju.

Leczenie obejmuje intensywne podawanie płynów dożylnych, zwykle przez minimum 48 godzin, optymalnie 72 godziny. Lekarz kontroluje czynność nerek, oddawanie moczu i parametry krwi. Nie istnieje swoiste antidotum. Gdy rozwinie się bezmocz, może być konieczna dializa. Rokowanie zależy od stopnia uszkodzenia nerek i szybkości wdrożenia terapii. W badaniu 25 kotów leczonych w ciągu pierwszych 48 godzin przeżyły wszystkie zwierzęta. Przy rozwiniętym skąpomoczu lub bezmoczu rokowanie jest znacznie gorsze. Dlatego zgłoś się do lecznicy nawet wtedy, gdy kot zachowuje się normalnie.

Jak zapobiegać

Nie trzymaj prawdziwych lilii ani liliowców w miejscach dostępnych dla kota. Zwróć uwagę na bukiety otrzymywane na Dzień Kobiet, Walentynki, Dzień Matki, imieniny, jubileusze i uroczystości rodzinne. Szczególnie podczas Wielkanocy sprawdzaj doniczkowe lilie sprzedawane w sklepach ogrodniczych i dyskontach. Nie stawiaj ich na stołach ani parapetach dostępnych dla kota. Uważaj też na opadający pyłek, który może osiadać na meblach, obrusach i podłodze.

Sprawdź również kwiaty rosnące w ogrodzie i na działce. Kot może zatruć się przez zlizanie pyłku z łap lub sierści. Nie dopuszczaj go do wody z wazonu, ponieważ zawiera rozpuszczalną toksynę lilii. Jeśli zauważysz podejrzany kontakt, natychmiast skontaktuj się z weterynarzem.

Dawka

Nie ustalono toksycznej ani śmiertelnej dawki czystej toksyny lilii w mg/kg masy ciała kota. Związek odpowiedzialny za uszkodzenie nerek nie został chemicznie wyizolowany. W badaniach doświadczalnych ostra martwica kanalików nerkowych występowała po podaniu wodnego ekstraktu z liści w dawce 586 mg/kg oraz ekstraktu z kwiatów w dawce 291 mg/kg. Podanie 3,84 g ekstraktu kwiatowego doprowadziło do śmierci kota w ciągu 4 godzin. Nie są to bezpieczne progi kontaktu ze świeżą rośliną. U psów nie stwierdzono nefrotoksyczności Lilium ani Hemerocallis. Dawka wywołująca zaburzenia żołądkowo-jelitowe pozostaje niepewna.

Dla kota ważącego 4 kg doświadczalna dawka ekstraktu z liści wynosi 2344 mg, czyli około 2,34 g. Dla ekstraktu z kwiatów wynosi 1164 mg, czyli około 1,16 g. Nie przeliczaj tych wartości na bezpieczną ilość świeżych liści. Już mniej niż jeden liść, jeden płatek, fragment pręcika lub zlizywany pyłek może wywołać ostrą niewydolność nerek. Nie ustalono bezpiecznej ilości wody z wazonu. Nawet kilka łyków stanowi poważne zagrożenie. Dla psa ważącego 10 kg nie określono dawki nefrotoksycznej tych roślin. Zaburzenia trawienne mogą wystąpić po spożyciu kilku do kilkunastu gramów materiału roślinnego, zależnie od indywidualnej wrażliwości.

Bezpieczne zamienniki

• alstremeria (Alstroemeria): nie uszkadza nerek, po zjedzeniu może wywołać łagodne wymioty i ślinotok
• grzybienie, czyli lilie wodne (Nymphaea): uznawane za nietoksyczne dla psów i kotów

Zawsze sprawdzaj skład produktu przed podaniem.

Najczęstsze pytania

Źródła

• Rumbeiha W.K. i in., A comprehensive study of Easter lily poisoning in cats, J Vet Diagn Invest, 2004
• Fitzgerald K.T., Lily toxicity in the cat, Top Companion Anim Med, 2010
• Merck Veterinary Manual: Lily Toxicosis in Animals
• ASPCApro: Treating Lily Toxicity in Cats
• Bennett A.J., Reineke E.L., Outcome following decontamination and IV fluid diuresis in cats with known lily ingestion, JAVMA, 2013
• Bates N., Common questions in veterinary toxicology, J Small Anim Pract, 2015
• ASPCA: Which Lilies Are Toxic to Pets?
• Lam J., Hess R.S., Reineke E.L., Prevalence of acute kidney injury and outcome in cats following lily exposure, JAVMA, 2024

Treść w trakcie weryfikacji weterynaryjnej.